آوازخوان در دست مشکاتیان مثل موم بود

بهمن ولی‌زاده گفت: بهترین کارهای «محمدرضا شجریان» و «ایرج بسطامی» و «شهرام ناظری» محصول خلاقیت پرویز مشکاتیان بود و به جرات می‌توان گفت که تصنیف‌های مشکاتیان حتی بدون آواز هم به طور کامل ادا می‌شوند.

توسط

انتشار

۲۹ فروردین ۱۴۰۰

بهمن ولی زاده پرویز مشکاتیان

به مناسبت زادروز استاد پرویز مشکاتیان آهنگساز، موسیقی‌دان، نوازنده سرشناس سنتور، استاد دانشگاه و پژوهشگر نامی ایران به سراغ یکی از شاگردان برجسته وی رفتیم تا در مورد استاد، شیوه‌ کار و علل محبوبیت و موفقیت استاد را در عرصه هنر موسیقی بشنویم.

سپهر نصیحت‌گر/ پرویز مشکاتیان آهنگ‌ساز و نوازنده صاحب سبک و برجسته سنتور ایران در ٢۴ اردیبهشت سال ١٣٣۴در شهر نیشابور پا به عرصه هستی نهاد. مشکاتیان مقدمات موسیقی را از شش سالگی نزد پدرش مرحوم حسن مشکاتیان شروع کرد و در سال ١٣۵٣ وارد دانشگاه هنرهای زیبا شد و بعد از آن مبانی و ردیف‌های موسیقی ایرانی را نزد استادانی چون «علی خان برومند» و «داریوش صفوت» و «دکتر محمدتقی مسعودیه» و «عبدالله دوامی» فرا گرفت. مشکاتیان علاوه بر فعالیت هنری فراوان در زمینه موسیقی با چاپ کتاب‌های آموزشی متعدد شاگردانی موفق و برجسته‌ای را پرورش و تعلیم داد.

بهمن ولی‌زاده، آهنگ‌ساز و نوازنده‌ی سنتور و از شاگردان برجسته پرویز مشکاتیان است و در این گفتگو، درباره شیوه کار و اهمیت جایگاه پرویز مشکاتیان در موسیقی ایرانی صحبت می‌کند.

 

پرویز مشکاتیان در بین سنتورنوازان سده اخیر چه جایگاهی داشت؟

وجه تمایز استاد مشکاتیان با دیگر سنتورنوازان سده اخیر، روح دردمند و عاشق پیشه‌اش بود و این ویژگی ایشان را همچون کشتی در گرداب امواج دریا به هر طرف که می‌خواست می‌کشاند و از هر سرچشمه‌ای در حد ظرفیتش سیراب می‌کرد، استاد در نهایت آرامش و سکوت نوشدارویی برای تسکین دل دردمندان بود و چراغ هدایت را برای رهنوردان کوثر به ارمغان می‌آورد و جالب اینجاست که برای خود هیچ نمی‌خواست و همه را به سان مرد به هموطنانش می‌بخشید.

استاد مشکاتیان با مردم هم‌نفس بود و دلش برای میهن می‌سوخت؛ اشتیاق بسیار استاد به زیبایی و قبول خطرات راه وی را به قله معرفت و زیبایی رساند و این صبر و استقامت و جان‌فدایی در راه پر تلاطم به شیوایی در آثارش مشهود است.

 

راز ماندگاری آثار پرویز مشکاتیان چیست؟

استاد علاوه بر آهنگسازی و نوازندگی سنتور، اهل ادبیات و سه‌تار نوازی قابل بود و ریاضی را درک می‌کرد و در کل موسیقی‌دان بود؛ او با اهتمام به مدلاسیون‌های موسیقیایی و مرکب‌نوازی‌های متعدد از چهارچوب ردیف موسیقی ایران فراتر رفت به عبارت دیگر می‌توان گفت که پرویز مشکاتیان سنت را از بالا نظاره‌ می‌کرد و مسائلی را که اهل سنت – ردیف نوازان مطلق – در قید و بند آن بودند می‌شکافت و حل می‌کرد.

مشکاتیان به خوبی از تکنیک‌های «رضا ورزنده» که مهجور مانده بود، بهره بًرد و از حس و حال عرفانی سه‌تار استفاده کرده و با ترکیب دقیق و مناسب دغدغه‌های اجتماعی با سیر روحی و خلاقیت در آهنگسازی آثار ماندگاری خلق کرد که به یقین از توان عصر حاضر خارج است و همین دلیل ماندگاری استاد شد.

 

اکثر افراد معتقدند که بهترین آثار استاد شجریان محصول همکاری با مشکاتیان است، آیا این تفکر نسبتا رایج در بین علاقه‌مندان به موسیقی ایرانی درست است؟

یقینا در عصر حاضر معدود آهنگسازی پیدا می‌شود که آوازخوان در دست‌هایش موم باشد. استاد آوازخوان را مثل زمین بایری می‌دانست که بسته به شرایط جوی زمین – در واقع توانایی اصلی آوازخوان که شاید خود آوازخوان هم از آن خبر نداشته باشد – بهترین محصول را به بار می‌‌آورد. مشکاتیان آهنگسازی کارکشته‌ بود و نسبت به ظرفیت‌های آوازخوان تصنیف را تنظیم می‌کرد.

به نظر من بهترین کارهای «استاد محمدرضا شجریان» و «ایرج بسطامی» و «شهرام ناظری» و «علیرضا افتخاری» و «علی رستمیان» محصول خلاقیت پرویز مشکاتیان بود و به جرات می‌توان گفت که تصنیف‌های مشکاتیان حتی بدون آواز هم به طور کامل ادا می‌شوند.

 

تکنیک‌هایی مثل جفت مضراب‌ها و سنکُپ‌ها و دراب‌ها و آرپژها و لهجه خاص ساز مشکاتیان، آیا ویژه مشکاتیان بود و یا قبل از وی در نوازندگی سنتور سابقه داشتند؟

استاد ویژگی‌های خاص خودش را داشت. حتی دُراب‌های سه‌تایی ایشان با «دو تا چپ و یکی راست» نواخته می‌شد که به آهنگ سرعت می‌بخشید. استاد به همان حد که از موانع روزگار رنجیده بود، موانع را از سر راه نوازندگان سنتور برداشت و بدون شک نوازندگان کنونی مسیر وی را ادامه خواهند داد.

البته امروزه سبک‌های متعددی در سنتورنوازی وجود دارند، اما هیچ یک عمیق و پیچیده و در عین حال ساده و ناب نیستند. از طرفی دیگر برخورد غیر متعارف با ریتم در قطعات مختلف یکی از بزرگترین خدمات استاد مشکاتیان به موسیقی ایران بود.

 

پرویز مشکاتیان در اکثر آثارش با ناصر فرهنگ‌فر همکاری می‌کرد، در رابطه با این همکاری توضیح دهید.

شادروان استاد ناصر فرهنگ‌فر علاوه بر دوستی و موافقت درونی با استاد، نه تنها ریتم بلکه ملودی‌های استاد را می‌نواخت؛ استاد در برخی از آهنگ‌های خود از ریتم‌های مختلفی استفاده می‌کرد و به همین دلیل با فرهنگ‌فر به نتیجه‌ی مطلوب می‌رسید.

 

از ویژگی‌های استاد در سر کلاس درس بگویید.

استاد تا قبل از تدریس در ایتالیا شاگردان زیادی داشت ولی بعدها بیشتر وقت خود را صرف آهنگسازی می‌کرد. استاد ردیف میرزاعبدالله را با سبک نوازندگی خود – با نمد و سنکپ‌ها و غیره – تدریس می‌کرد. اعتقاد نداشت که مضراب تار روی سنتور نواخته شود. به ردیف صبا اهمیت زیادی می‌داد و نصیحت‌شان همواره این بود که نباید مضراب‌ها با فشار روی ساز زده شوند و از چند مضراب نخست متوجه توانایی و پشتکار هنرجو می‌شد. در حالی که نظر شخصی من به شاگردپروری جداگانه است.

شاید استاد زمان بیشتری برای پرورش شاگرد می‌گذاشت دیگر آهنگ‌هایش به این تعداد نبود. استاد در اصل ذات آهنگسازی داشت و در این امر بیشتر از معلمی بهره‌برداری کرد.

 

اولین بار کجا و در چه تاریخی با پرویز مشکاتیان ملاقات داشتید؟

سال ١٣٧۵ اولین دیدار من در منزل شخصی استاد به اتفاق مقداد شاه‌حسینی – از شاگردان هوشنگ ظریف – شکل گرفت؛ من در آن سال‌ها ساکن اردبیل بودم و استاد به دلیل مسافت راه مرا به «استاد بزرگ‌پور» در لاهیجان معرفی کرد و نزدیک به ٣ سال در محضر استاد بودم و از سال ٧٨ به «استاد علایی» معرفی شدم در این دوره چهارمضراب‌ها را با مشکاتیان و ردیف را با علایی کار می‌کردم و پس از این دوره، بخشی از ردیف را از استاد مشق گرفتم، در حالی که بیشتر وقت کلاس ما صرف احوالات درونی و آهنگسازی می‌شد.

 

از حال و هوای کلاس استاد بیشتر بگویید، آیا تاثیر ویژه‌ای از این دوره دریافت کردید؟

اکثرا اتفاقاتی که برای استاد می‌افتاد برای من هم می‌افتاد؛ یعنی کسانی که شیفته واقعی استاد باشند از انرژی نهفته در زندگی و ملودی‌هایش بهره‌مند می‌شوند، برخی افراد – هنرجوها – این موضوع را می‌پذیرند و برخی هم در مسیر کم می‌آورند.

استاد به تاریخ هنر ایران احترام می‌گذاشت و معتقد بود که ما انسان‌های امروزی میراث‌دار فرهنگ غنی ایران باستان هستیم، استاد در یک فضای دیگری سیر می‌کرد و هرچه بود متعلق به این دوره نبود و با با بزرگان نیشابور و شاید هم آیندگان آمیخته بود.

خیلی خونگرم و صمیمی و مهربان بود. استاد در عین پای‌بندی به اعتقادات‌ش فردی وطن‌پرست و انسان‌دوست بود. اگر به آثار ارزشمند این استاد توانا مراجعه کنید، حس ایرانی بودن و ایران‌پرستی را به وضوح درک می‌کنید.

 

به نظر شما پرویز مشکاتیان کار ناتمام داشت و زود از میان ما رفت؟

استاد کارهای اساسی‌ا‌ش را انجام داد و آن معنا و مفهومی که مدنظرش بود را به زندگی‌اش بخشید، زندگی استاد با خلق آثار، معنا و مفهوم پیدا می‌کرد و نگاهی هر چند گذرا در آثار استاد این ادعا را اثبات می‌کند.

 

 

مصاحبه‌ی فوق را در خبرگزاری ایسنا بخوانید.

انتهای پیام/

 

بهترین روزگار موسیقی ایران با مشکاتیان

 

 

 

 

نشر این نوشته در
اشتراک گذاری در twitter
Twitter
اشتراک گذاری در linkedin
LinkedIn
اشتراک گذاری در telegram
Telegram
اشتراک گذاری در whatsapp
WhatsApp
دسته‌بندیِ نوشته